Kimyasal risk değerlendirmesi, kimyasalın tehlike etiketini işyerindeki gerçek kullanım koşullarıyla birleştirir. Hangi maddeyle, hangi işte, ne kadar süre ve hangi yoldan temas edildiği belirlenmeden yalnızca ürün adından risk sonucu çıkarılamaz. Güvenlik bilgi formu önemli bir kaynaktır; fakat kendi başına işyerine özgü değerlendirme değildir.1
Aynı temizleyiciyi kapalı sistemde kullanan çalışan ile ürünü açık yüzeye püskürten çalışan aynı koşullarda bulunmaz. Ürün adı değişmemiş olsa bile uygulama biçimi, maruziyet ve kontrol ihtiyacı değişebilir. Kimyasal risk analizi bu farkı görünür kılmalıdır.
Envanter ürün listesinden daha fazlasını içermeli
Ürün adı, üretici/tedarikçi bilgisi, güncel güvenlik bilgi formu, kullanım yeri ve kullanım amacı başlangıç bilgileri olarak toplanabilir. Ancak yalnızca satın alınan maddelerle sınırlı kalınmamalıdır. İşlem sırasında oluşan toz, duman veya buharlar da tehlikeli maruziyet yaratabilir.2
Örneğin kaynak dumanını yalnızca boya ve temizlik ürünlerinin bulunduğu bir envanterde göremeyebilirsiniz. Ahşabın işlenmesiyle ortaya çıkan toz veya ısınan malzemeden oluşan maddeler için proses bilgisi gerekir. “Depoda kimyasal yok” ifadesi, üretimde kimyasal maruziyet bulunmadığını göstermez.
Envanterin göreve bağlanması yararlıdır. Aynı ürün farklı bölümlerde farklı biçimde kullanılıyorsa değerlendirme tek satıra sıkıştırılmamalıdır. Ürünün satın alınması, depolanması, başka kaba aktarılması, kullanılması ve atığının yönetilmesi farklı işler oluşturabilir.
Güvenlik bilgi formu nasıl kullanılmalı?
Güvenlik bilgi formu; tehlikeler, maruziyet kontrolleri, kişisel koruma, fiziksel özellikler, kararlılık/reaktivite ve acil durum bilgileri gibi başlıklarla değerlendirmeyi destekler. Ancak belgedeki genel bilgi, işyerinin gerçek havalandırmasını veya çalışanın maruziyetini kendiliğinden açıklamaz.1
Kullanılan ürünle belgenin eşleşmesi önemlidir. Ticari adı benzer olan iki ürün aynı bileşime sahip kabul edilmemelidir. Okunamayan, yanlış ürüne ait veya gerekli bilgileri eksik belgeler, raporda tamamlanacak veri olarak gösterilmelidir. Uygunluk kararı eksik bilgiyi varsayımla doldurarak verilmemelidir.
Türkiye'de GBF olarak kullanılan güvenlik bilgi formunun yabancı kaynaklardaki SDS karşılığıyla ilişkisi kurulabilir; ancak yabancı ülkenin sınıflandırma veya maruziyet sınırı, Türkiye'deki güncel yasal değer gibi sunulmamalıdır. İlgili mevzuat ve ürün bilgisi ayrıca doğrulanmalıdır.
Maruziyet profilini görev üzerinden yazın
Solunum, deri veya göz teması gibi yollar; uygulama süresi, sıklığı, kullanılan miktar, sıcaklık ve çalışma alanının özellikleriyle birlikte değerlendirilir. Kapalı ortam, püskürtme, açık aktarım veya elle temas ihtimali farklı kontrol seçenekleri doğurabilir.3
Bu bilgileri yalnızca çalışan beyanıyla veya yalnızca fotoğrafla toplamak yerine iş gözlemi, teknik belge ve gerektiğinde ölçümle tamamlamak gerekir. Ölçüm ihtiyacı ve yöntemi yetkin kişilerce belirlenmelidir. Ortamın bir noktasında alınan sonuç, farklı görev yapan her çalışanın maruziyetini otomatik olarak temsil etmez.
Kimyasal risk değerlendirmesi için örnek kayıt
Aşağıdaki tablo bu makale için oluşturulmuştur. Belirli kimyasalların uyumluluk, depolama veya karıştırma talimatı değildir.
| Görev | Maruziyet sorusu | Kontrol seçeneğinin odağı | Doğrulama bilgisi |
|---|---|---|---|
| Yüzeye temizleyici uygulama | Püskürtme, sıçrama veya deri teması var mı? | Daha az maruziyet oluşturan ürün/yöntem | Ürün bilgisi ve gerçek görev gözlemi |
| Açık kaptan aktarım | Buhar veya dökülme nasıl oluşabilir? | Kapalı veya kontrollü aktarım imkânı | Sistem uygunluğu ve uygulama kontrolü |
| Toz malzeme boşaltma | Toz çalışanın solunum bölgesine ulaşıyor mu? | Kapalı besleme ve kaynağında kontrol | Emiş performansı ve maruziyet incelemesi |
| Isıtılan malzemeyle çalışma | İşlem sırasında hangi maddeler oluşabilir? | Proses ve sıcaklık koşullarına uygun kontrol | Üretici/proses bilgisi ve uzman değerlendirmesi |
| Depolama | Uyumsuz ürünler veya hasarlı kaplar var mı? | Maddeye özgü depolama düzeni | Güvenlik bilgi formları ve yerinde kontrol |
| Dökülme olayı | Müdahale eden kişi yeni maruziyet yaşayabilir mi? | Önceden belirlenmiş yetkili müdahale ve tahliye düzeni | Ürüne ve sahaya özgü acil durum planı |
Kontrol hiyerarşisini ürün seçimine uygulayın
Önce işin kimyasal kullanmadan veya daha az tehlikeli bir seçenekle yapılıp yapılamadığı araştırılabilir. İkame, yalnızca etikette daha az piktogram görülen ürünü almak değildir; yeni ürünün gerçek görevdeki tehlikeleri ve işlevi yeniden değerlendirilmelidir.
Sonraki seçenekler arasında kapatma, otomasyon ve kaynağında kontrol bulunabilir. Havalandırmanın bulunmasıyla etkili olması ayrı konulardır. Kişisel koruyucu seçimi gerekiyorsa ürün ve maruziyet koşullarına uygun yapılmalıdır; “maske ve eldiven verildi” ifadesi tür, uygunluk ve kullanım koşulu bilinmeden yeterli kontrol açıklaması değildir.3
Kurgusal örnek: Silme işi püskürtmeye dönüşürse
Bir işletmede yüzey temizliği bezle yapılırken yeni uygulamada aynı ürünün püskürtüldüğünü düşünelim. Ürün değişmediği için kimyasal risk kaydı da değişmeden bırakılıyor. Oysa uygulama, havaya yayılma ve temas koşullarını değiştirmiş olabilir.
Bu durumda önce yeni yöntemin gerçekten gerekli olup olmadığı ve daha az maruziyetli alternatifler incelenmelidir. Ürün bilgileri, görev gözlemi ve kontrolün uygunluğu birlikte değerlendirilir. Kapanış kaydı yalnızca yeni püskürtücünün satın alındığını değil, seçilen yöntemin maruziyeti nasıl yönettiğini göstermelidir. Bu kurgu, belirli bir ürünün tehlikesine veya ölçülmüş maruziyete ilişkin iddia içermez.
RiskDetected kaydına hangi bilgiler eklenmeli?
Fotoğraf, ürünün bulunduğu yeri, görünür etiketi veya açık aktarımı belgeleyebilir. Okunamayan etiketten kimyasalın bileşimi tahmin edilmemelidir. Fotoğraftan konsantrasyon, havalandırma performansı veya güvenli maruziyet sonucu çıkarılamaz.
Taslağa doğru GBF, görev süresi, uygulama biçimi, ilgili teknik kayıt ve yetkin değerlendirme eklenmelidir. Kanıtı olmayan bilgi “doğrulanacak” olarak tutulmalı; kimyasalın adı ve risk puanı model tahminiyle kesinleştirilmemelidir.
Sık sorulan sorular
GBF varsa ayrıca kimyasal risk değerlendirmesi gerekir mi?
Evet, ürünün işyerinde nasıl kullanıldığını değerlendirmek gerekir. GBF kaynak belgedir; görev, maruziyet ve mevcut kontrollerin değerlendirmesinin yerine geçmez.1
Koku yoksa maruziyet yok denebilir mi?
Hayır. Kokuyu tek başına güvenli koşul ölçütü olarak kullanmak doğru değildir. Madde ve iş koşullarına uygun değerlendirme yapılmalıdır.2
Az miktarda kullanılan ürün için değerlendirme atlanabilir mi?
Miktar önemlidir; fakat tehlike özelliği ve temas biçimiyle birlikte ele alınır. Küçük miktar, her ürün ve görev için önemsiz risk anlamına gelmez.
İlgili rehberler: Gıda üretimi risk değerlendirmesi, tekstil fabrikası risk analizi ve risk kontrol hiyerarşisi.